Ταξίδια Πολιτισμού Οκτ ’26: ΣΠΑΡΤΗ ΜΙΚΡΑΣ ΑΣΙΑΣ
Η Σπάρτη ήταν μια από τις σημαντικότερες πόλεις του Νομού Ικονίου. Βρίσκεται νοτιοδυτικά στην ενδοχώρα της Μικράς Ασίας, δυτικότερα του Ικονίου, στους πρόποδες του Ταύρου, σε υψόμετρο 939 μ. Την πόλη διασχίζει ο παραπόταμος Κέστρος.
Το 1920 ο πληθυσμός της Σπάρτης ήταν γύρω στους 30.000 κατοίκους. Από αυτούς περισσότεροι από 5.000 ήταν Έλληνες και κατοικούσαν προς τα δυτικά της πόλης, όπως γράφει ο Παντελής Κοντογιάννης στη Γεωγραφία της Μικράς Ασίας (Αθήνα 1921). Στη Σπάρτη βρισκόταν η έδρα του Μητροπολίτη Πισιδίας και οι τέσσερις ελληνικές γειτονιές αντιστοιχούσαν στις ισάριθμες εκκλησίες των Ταξιαρχών, των Εισοδίων της Θεοτόκου, της Κοίμησης της Θεοτόκου και των Γεννεθλίων της Θεοτόκου.
Από το 1840 λειτουργούσε Αναγνωστήριο με δανειστική βιβλιοθήκη. Μετά το 1870 ιδρύθηκε ο Μορφωτικός Σύλλογος “Ευσέβεια”, που αργότερα μετονομάστηκε σε “Φιλομάθεια”, και η Αδελφότης Φιλοπτώχων Κυριών. Οι Έλληνες της Σπάρτης ήταν τουρκόφωνοι. Τα ελληνικά τα μάθαιναν στα σχολεία, γι’ αυτό οι μορφωμένοι μιλούσαν την καθαρεύουσα, γράφει η Ελπινίκη Σταμούλη-Σαράντη (Μικρασιατικά Χρονικά, τομ. 3, 1940).
Μαθητές Αρρεναγωγείου Σπάρτης 1919-1920.(εφ. «Καθημερινή 7 Ημέρες» 16/03/1997)
Η ελληνική κοινότητα διατηρούσε αρρεναγωγείο και παρθεναγωγείο, όπως και η αρμενική κοινότητα. Το μοναδικό ξενοδοχείο της Σπάρτης, όπου λειτουργούσε και καζίνο, ανήκε στην Κατίνα Σακαλή. Στην πόλη τα σπίτια ήταν λίθινα, μονώροφα και διώροφα, μέσα σε κήπους με άνθη και οπωροφόρα δέντρα. Η κυρία Αλκυόνη Εσόγλου, το γένος Χατζηγαβριήλογλου, το φθινόπωρο του 1996, στο σπίτι της στη Νέα Σμύρνη, μας αφηγήθηκε μνήμες από την καθημερινή ζωή της Σπάρτης όπου γεννήθηκε το 1911. Το πατρικό της σπίτι, δίπατο, βρισκόταν σε μια από τις καλές γειτονιές, προς το ποτάμι του Κέστρου. Η οροφή των δωματίων ήταν διακοσμημένη με χρυσά σχέδια. Ο πατέρας της Γιάγκος Χατζηγαβριήλογλου, γνωστός υφασματέμπορος, μεταξύ άλλων εμπορευόταν και το ροδέλαιο της Σπάρτης και διατηρούσε εμπορικές συναλλαγές με τη Σμύρνη.
Σύμφωνα με την Α. Εσόγλου, οι Έλληνες κατοικούσαν κυρίως σε τέσσερις μαχαλάδες (συνοικίες): “Στο Εμίρ μαχαλεσί έμενε η θεία μου. Γειτονικά ήταν ο “μαχαλάς των Αρμενίων”, που έχασκε με τ’ άδεια σαν φαντάσματα σπίτια· ολόαδεια ήταν όλη η γειτονιά τους … (Είχαν αποδεκατιστεί στην υποχρεωτική πορεία προς τη Συρία). Στην υπόλοιπη πόλη έμεναν οι Τούρκοι, με τους οποίους ως γείτονες τα περνούσαμε καλά. Στο Ραμαζάνι στη θρησκευτική τους νηστεία- μαγειρεύανε για το βράδυ ωραία φαγητά. Πολλές φορές γνωστοί Τούρκοι, πελάτες του πατέρα μου, στέλνανε σπίτι κάποιο από αυτά. Κι εμείς στις δικές μας γιορτές τους στέλναμε γλυκά…
Την άνοιξη ολόκληρη η Σπάρτη μοσχομύριζε τριαντάφυλλα. Το Μπουρντούρι είχε ωραία αμπέλια. Τα καλοκαίρια πηγαίναμε εκεί, όπως και στις εξοχές του Ελμαλί. Οι άνθρωποι στον τόπο μας ήταν καλομαθημένοι. Όταν ο πατέρας μου γύριζε σπίτι από τη δουλειά, τον περίμενε έτοιμο το καραφάκι ούζου με τους μεζέδες στο δίσκο, για ξεκούραση και χαλάρωση πριν το φαγητό.
Στενοί φίλοι του πατέρα ήταν ο Ιωαννίδης, ξυλεμπόρος, και ο Βασιλειάδης, από τους διασημότερους γιατρούς της Σπάρτης. Οι Μιναΐδηδες, οι Καχραμάνου, ήταν φιλικές οικογένειες. Ο Εφραίμογλου είχε παντρευτεί την κουνιάδα μου…” Τριγύρω από την πόλη, στις εξοχές, βρίσκονταν οι μυροβόλοι ροδώνες. Κάθε Μάη η πόλη ζούσε τον οργασμό της συγκομιδής των ρόδων. Ήταν γυναικεία εργασία, όπως γράφει ο Β. Η. Βογιατζόγλου στο βιβλίο του Η Σπάρτη της Μ. Ασίας (Αθήνα 1986), και κρατούσε περίπου είκοσι μέρες. Η εργασία ξεκινούσε λίγο πριν χαράξει και τελείωνε με τη δύση του ήλιου. Τα τριαντάφυλλα συγκεντρώνονταν μέσα σε λευκούς σάκους και στέλνονταν στα αποστακτήρια. Η μεγαλύτερη επιχείρηση εξαγωγής ροδέλαιου ανήκε στον Ν. Θεμελίδη, ο οποίος ταυτόχρονα εμπορευόταν τα κρασιά και τις μαστίχες της περιοχής. Εκτός από το ροδέλαιο, κύριο εξαγώγιμο αγαθό της περιοχής ήταν το “κιτρέ”, ρετσίνι (κόλλα), το όπιο και τα χαλιά, η Σπάρτη επί αιώνες ήταν ένα από τα γνωστότερα κέντρα ταπητουργίας της Μικράς Ασίας.
Στη Σπάρτη η αναγγελία γέννησης του παιδιού γινόταν με το έθιμο του πελτέ(παραλλαγή κρέμας). Από το σπίτι του νεογέννητου έστελναν σε συγγενικά και φιλικά σπίτια πιάτα με πελτέ που έφτιαχναν με νισεστέ και πετιμέζι. Επίσης πρόσφεραν πελτέ και στους επισκέπτες της λεχώνας.
Όσο για τα φαγητά που κοσμούσαν το γαμήλιο τραπέζι, σύμφωνα με τις γραπτές πηγές και τις προφορικές μαρτυρίες των Μικρασιατισσών, από τα παράλια ως τα βάθη της Μικράς Ασίας απαραίτητο γαμήλιο φαγητό ήταν το κεσκέκι. Στη Σπάρτη τ’ ονόμαζαν και “αράμπασι”. Η προετοιμασία του ξεκινούσε την Τρίτη. Έσφαζαν μοσχάρια ή αρνιά. Τοποθετούσαν το χοντροσπασμένο σιτάρι που θα μεταχειρίζονταν σε μια μαρμάρινη γούρνα που υπήρχε πίσω από το ιερό των εκκλησιών, για να ευλογηθεί στη διάρκεια της λειτουργίας. Το κεσκέκι ψηνόταν ολονυχτίς μέσα σε μπακιρένια καζάνια. Μετά το χτυπούσαν με μεγάλες ξύλινες κουτάλες ώσπου να γίνει ένας πολτός από κρέας και σιτάρι. Το περίχυναν με βούτυρο και το σέρβιραν την Κυριακή στο γαμήλιο τραπέζι. Το κεσκέκι εκτός από γαμήλιο έδεσμα ήταν και πρωτοχρονιάτικο φαγητό, με παραλλαγές στο είδος του κρέατος, που αντικαθιστούσαν με κοτόπουλο ή γαλοπούλα. Στο γαμήλιο τραπέζι των Ελλήνων της Σπάρτης, των εύπορων οικογενειών, συναντάμε, εκτός από το κεσκέκι, ένα πολύπλοκο δεύτερο φαγητό, η συνταγή του πιθανότατα πιστεύω ότι προέρχεται από τα ρωμαϊκά και αργότερα βυζαντινά γεμιστά φαγητά. Το καταγράψαμε από την Τζίνα Καχραμάνου-Φιλιπποπούλου, η οποία το θυμάται από την οικογένειά της από τη Σπάρτη. Πρόκειται για τη συνταγή “γεμιστό αρνί”: Αφού πλύνουμε το αρνί, το αφήνουμε να στραγγίσει και το πασπαλίζουμε με αλάτι και πιπέρι. Παίρνουμε δύο καθαρισμένα πιτσούνια, τα πασπαλίζουμε με αλάτι και πιπέρι και βάζουμε το καθένα μέσα σ’ ένα κοτόπουλο. Μετά βάζουμε τα δύο κοτόπουλα μέσα στο αρνί, προσθέτουμε διάφορα μυρωδικά και ράβουμε το άνοιγμα από το λαιμό και κάτω. Το τοποθετούμε με το ταψί στο φούρνο, σε χαμηλή φωτιά. Χρίζουμε την πόρτα του φούρνου με λάσπη και το ψήνουμε από το βράδυ ως το επόμενο πρωί.
