ΤΑΞΙΔΙ  ΣΤΗΝ ΙΩΝΙΑ – ΙΟΥΝΙΟΣ 2026

Σμύρνη

Πανοραμική άποψη της Σμύρνης (Αρχείο «Βοσπορίς»)

Πρωτογνώρισα την Ιωνία το καλοκαίρι του 1968, σε ένα ταξίδι από την Πόλη ως την Σμύρνη και την Αλικαρνασσό, που τότε ήταν ένα ψαράδικο λιμάνι παραδεισένιο και διατηρούσε ακόμα το παραδοσιακό του χρώμα.

Η Σμύρνη ήταν μια μεγαλούπολη με δυτικό πρόσωπο, που διατηρούσε ελάχιστα ίχνη από την πρόσφατη ιστορία της, καθώς εκεί «όλα βυθίστηκαν μονομιάς στο παρελθόν» όπως παρατηρεί ο Γιώργος Σεφέρης. Στο ταξίδι αυτό και στα επόμενα που ακολούθησαν προσπάθησα μέσα από την νεότερη πόλη που γνώρισα τόσο καλά να μεταφερθώ στην Σμύρνη την παλαιότερη.

Η Σμύρνη, η «καλλίστη πασών», κατά τον Στράβωνα, μία από τις επτά Εκκλησίες των πρώτων χριστιανικών χρόνων, ιδρύθηκε το 1100 π.Χ. από τους Αιολείς, στα υψώματα του Σιπύλου, βόρεια της πεδιάδας, έξω από τη σημερινή Σμύρνη.

Στην πολυτάραχη πορεία της ιστορίας της, τον 6ο π.Χ. αιώνα καταστρέφεται από τους Λυδούς και μετά από έναν αιώνα από τους Πέρσες. Αργότερα, κατά την αλεξανδρινή και ρωμαϊκή εποχή, ανταγωνίζεται στο εμπόριο την Έφεσο και τη Μίλητο. Στη διάρκεια της βυζαντινής εποχής, το 1084, κατακτάτε από Τούρκους πειρατές και στη συνέχεια από τους Σελτζούκους. Επί Φραγκοκρατίας αποτελεί τμήμα του νομού της Νίκαιας.

Το 14ο αιώνα ο Ιμπν Μπατούτα περιγράφει τη Σμύρνη ως μια μεγάλη παραλιακή πόλη, ερειπωμένη κατά το μεγαλύτερο μέρος της. Το 1402 η πόλη ερημώνεται από τον Ταμερλάνο, το 1424 καταλαμβάνεται από τους Οθωμανούς και στα τέλη του 16ου αιώνα είναι μια κωμόπολη με 2.000 κατοίκους.

Το 17ο αιώνα οικοδομούνται τα πρώτα εμπορικά χάνια, το κτίριο του τελωνείου και το μπεζεστένι. Την ίδια εποχή ανοίγουν στη Σμύρνη προξενεία τα κράτη που διατηρούσαν προξένους στη Χίο. Στα τέλη του 17ου αιώνα η Σμύρνη απαριθμεί 82 χάνια όπου στεγάζεται το διηπειρωτικό εμπόριο. Την περίοδο αυτή παρατηρούμε ότι οι Αρμένιοι κρατούν το εμπόριο του μεταξιού και οι Εβραίοι είναι φοροεισπράκτορες στα τελωνεία του λιμανιού. Ο περιηγητής Evliya Çelebi, που ταξίδεψε στη Σμύρνη το 1671, γράφει ότι: «Οι δρόμοι της είναι πεντακάθαροι, στρωμένοι με πέτρες καλντιριμιού. Οι κάτοικοί της είναι εύποροι έμποροι και φορούν όλοι τους γούνινα πανωφόρια».

Στο βιβλίο του  Κ. Σιμόπουλου Ξένοι ταξιδιώτες στην Ελλάδα γίνεται αναφορά ) για την ευρωπαϊκή συνοικία της πόλης, για τις Ελληνίδες του 18ου αιώνα: «…Στη Σμύρνη η καλύτερη συνοικία είναι η ευρωπαϊκή. Εκεί βρίσκονται τα σπίτια των εμπόρων και των προξένων. Έχει λαμπρή θέα προς το πέλαγος, όπου βλέπει κανείς να αρμενίζουν τα καράβια. Το καλοκαίρι δροσίζεται από τη θαλασσινή αύρα… «Οι Ελληνίδες της Σμύρνης χρησιμοποιούν πολύ το φκιασίδι, κι αυτή η απαίσια συνήθεια άρχισε να μεταδίδεται και στους Φράγκους…Χρησιμοποιούν και μια μαύρη σκόνη για να βάφουν τα βλέφαρά τους ώστε να φαίνονται τα μάτια τους μεγάλα. Ο στολισμός των Ελληνίδων κορυφώνεται κατά την τελετή του γάμου. Χρυσώνουν ολόκληρο το πρόσωπό τους κι αυτό έχει ιδιαίτερη γοητεία… «Όταν ένας Φράγκος θέλει να αποχτήσει παλλακίδα στη Σμύρνη, απευθύνεται στον Τούρκο σούμπαση κι αυτός θα του δώσει άδεια εισπράττοντας μερικά πιάστρα. Αυτή η άδεια τον εξασφαλίζει από κάθε ενόχληση ή επέμβαση στα δικαιώματά του. Χωρίς την έγκριση του σούμπαση ο δεσμός θεωρείται παράνομος και οι συνέπειες είναι σκληρές».

Από τα μέσα του 18ου αιώνα αρχίζει η μεγάλη περίοδος εμπορικής και οικονομικής ακμής για τους κατοίκους της Σμύρνης, που θα κρατήσει έως την Καταστροφή του 1922.

Από το λιμάνι της Σμύρνης εξάγονται στην αναπτυσσόμενη ευρωπαϊκή βιομηχανία τα περιζήτητα αγαθά όλης της Μικράς Ασίας: τα χειροποίητα χαλιά, που μετά το 1876 είναι της μόδας στην Ευρώπη να απλώνονται στο πάτωμα-ενώ παλαιότερα στόλιζαν τους τοίχους- τα γεωργικά προϊόντα της Μικράς Ασίας, το μετάξι της Προύσας, το μοχέρ της Άγκυρας, περιζήτητο στην Αγγλία, το βαμβάκι της Μαγνησίας, κόκκινα νήματα-φυτικές βαφές,  δέρματα και βαλανίδια -με πρώτους εισαγωγείς τους Λομβαρδούς βυρσοδέψες- σύκα, σταφίδες, όπιο  καθώς η Σμύρνη αποτελούσε το πρώτο λιμάνι εξαγωγών της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας. Από τη Δύση εκεί μεταφέρονται με τα καράβια υφάσματα από τη Γαλλία, την Αγγλία, την Ολλανδία, μεταξωτά από την Ιταλία, χρυσοΰφαντα από τη Λυών, καντιφέδες και λουλάκι από τον Άγιο Δομίνικο, ζάχαρη από την Καρολίνα και τη Λουϊζιάνα, χαρτί, κρύσταλλα και είδη κιγκαλερίας από τη Βενετία. Από τη Γερμανία σίδηρο, κασσίτερο, μολύβι και βαφικές ύλες.

Το 1810, ο Άγγλος περιηγητής John Hobhous περιγράφει: «Ο Φραγκομαχαλάς, η ευρωπαϊκή συνοικία που απλώνεται στην προνομιούχα παραλιακή ζώνη, αποτελεί έναν ξεχωριστό, ολότελα απομονωμένο κόσμο. Εκεί βρίσκονται τα σπίτια των προξένων και των κυριότερών Ευρωπαίων εμπόρων. Κομψά, όμορφα, με κήπο και αυλή στις τρεις πλευρές, ήταν χτισμένα με πυρίμαχα τούβλα και σκελετούς από ξύλινα δοκάρια. Οι αποθήκες, οι στάβλοι, τα γραφεία βρίσκονται στο ισόγειο, οι κατοικίες στο επάνω πάτωμα.

Με την πάροδο του χρόνου οι Ρωμιοί αστοί και μεγαλοαστοί συγκέντρωσαν στα χέρια τους το μεγαλεμπόριο χάρη στη γλωσσομάθειά τους. Είχαν γίνει αντιπρόσωποι, ατζέντες ξένων βιομηχανιών, κομισιονάριοι ευρωπαίοι εξαγωγέων. Το 1858 άρχισε η κατασκευή του σίδηροδρομικού δικτύου. Πρώτη γραμμή ήταν η σύνδεση με το Αϊδίνη, για να μεταφέρονται ταχύτερα τα σύκα της Ιωνίας στις ευρωπαϊκές αγορές.

Το λιμάνι κατασκευάζεται μεταξύ 1868-1880 από γαλλική εταιρεία. Το 1847 ιδρύεται το εργοστάσιο ζάχαρης από Έλληνες κεφαλαιούχους. Μεταξύ 1913 και 1915, 62 βιομηχανικές μονάδες στεγάζονταν στη Σμύρνη, όπως και από τα δεκαπέντε ατμοκίνητα εργοστάσια αλεύρων τα δέκα ανήκαν σε Έλληνες.

Κάτω από αυτές τις συνθήκες, η μετανάστευση από τον ελλαδικό χώρο προς τη Μικρά Ασία εντείνεται, ιδίως μετά τα Ορλωφικά αρχίζει έντονο μεταναστευτικό ρεύμα από τα νησιά του Αιγαίου και την Πελοπόννησο στην Ιωνία.

Η διαρκής οικονομική ανάπτυξη δεν άφησε ανεπηρέαστη την κοινωνική πορεία της Σμύρνης. Η δημιουργία εκπαιδευτικών ιδρυμάτων ενίσχυσε τη διάδοση του κοινωνικού εκσυγχρονισμού. Το 1733 ιδρύεται η Ευαγγελική Σχολή. Η βιβλιοθήκη του μουσείου της σχολής, το 1895, αριθμούσε 30.000 βιβλία και 200 χειρόγραφα, ενώ σε δώδεκα ελληνικές ενορίες λειτουργούσαν δημοτικά σχολεία, αρρεναγωγεία και παρθεναγωγεία.

Το 1857 ιδρύεται  η Εμπορική Σχολή Αρώνη, το 1860 η Σχολή Ρενιέρη το Εμπορικό Λύκειο Ερμής, το 1858 Παρθεναγωγείο Γυμνάσιο Αναστασιάδη, η Σχολή της Χρυσάνθης Παπαδάκη, η Σχολή Δραγάτση, το Παλλάδιον, η Ιόνια Σχολή, η Ecole des Sœurs, οι σχολές Φαρδούλη, Πασχάλη, Βαλδάκη, Κοκκινάκη, το 1881 το Ελληνικό Παρθεναγωγείο -που αργότερα μετονομάστηκε σε Ομήρειο – για τα κορίτσια των εύπορων οικογενειών, το 1837 το κεντρικό Παρθεναγωγείο της Αγίας Φωτεινής που είχε και διδασκαλείο, το 1872 η Εμπορική Σχολή Berkshire…..  , ήταν μεγάλος και ο αριθμός των φοιτητών που πήγαιναν στην Ευρώπη για μετεκπαίδευση και εξειδίκευση.

Το 1824 κυκλοφορεί η εφημερίδα Σμυρναίος, το 1838- χρονιά της αγγλοοθωμανικής εμπορικής συνθήκης- κυκλοφορεί η σημαντικότερη εφημερίδα της Μικράς Ασίας, η Αμάλθεια, η οποία από το 1882 εκδιδόταν καθημερινά, με εκδότες τον Σωκράτη Σολομωνίδη και τον Γεώργιο Υπερίδη. Η δεύτερη ημερήσια εφημερίδα ήταν η Αρμονία και  η Νέα Σμύρνη ήταν εβδομαδιαία. Στα τέλη του 19ου αιώνα γνωστά περιοδικά ήταν ο Μέντωρ και η Πρόοδος, το 1908 κυκλοφορεί το δεκαπενθήμερο περιοδικό Κόσμος το οποίο εντυπωσίαζε με την πλούσια εικονογράφησή του.

Το 1725 λειτούργησε το Γραικικόν Νοσοκομείο Σμύρνης ο Άγιος Χαράλαμπος , που στεγαζόταν, όπως και το Ολλανδικό Νοσοκομείο, στην οδό Νοσοκομείων. Το 1870 άρχισε να λειτουργεί το Ελληνικό Ορφανοτροφείο. Σημαντική ήταν επίσης η δραστηριότητα της Φιλόπτωχου Αδελφότης Κυριών Σμύρνης.

Το 1890 ιδρύεται ο Σύλλογος «Ορφεύς» από μια ομάδα φιλόμουσων νέων, ο οποίος το 1898 μετονομάζεται σε «Πανιώνιο» και λειτουργεί μέχρι σήμερα στη Νέα Σμύρνη. Ο Πανιώνιος, παράλληλα με τις αθλητικές δραστηριότητες, διοργάνωνε συναυλίες, λογοτεχνικές και επιστημονικές συναντήσεις στο οίκημά του. Διατηρούσε μουσικό τμήμα, προκήρυσσε ετήσιους ποιητικούς διαγωνισμούς και οργάνωνε καλλιτεχνικές εκθέσεις.

Η παραλία της Σμύρνης, το γνωστό quai, στέγαζε τα θέατρα, τα καφωδεία ,τα ζυθοπωλεία, τα καφενεία. Στα 1890 γνωστότερα καφενεία ήταν του Λουκά, του Κωστή, το Εδέμ, η Αλάμπρα, η Κορίνα,  όπου σύχναζαν οι αστοί Σμυρνιοί.

Η μεγάλη πυρκαγιά του 1922 προς τα βόρεια της πόλης, σταμάτησε στην Πούντα, όπου έμεναν κυρίως οι Φραγκολεβαντίνοι, έτσι έμεινε άθικτη και η Ιταλική εκκλησία. Από την άλλη πλευρά, νότια , η φωτιά σταμάτησε πριν από το Τσαρσί, την παραδοσιακή αγορά της Σμύρνης…

Η Σμύρνη αυτή διασώζεται στις γραπτές πηγές αλλά στις προφορικές μαρτυρίες όσων είχαν γεννηθεί εκεί , την είχαν βιώσει στα παιδικά τους χρόνια, και την κουβαλούσαν ως τα βαθιά γεράματα μέσα στην ψυχή τους εδώ στην αντιπέρα όχθη, την Ελλάδα.

Εποχιακοί εργάτες της σταφίδας (Αρχείο «Βοσπορίς»)